شمار کاربران جهاني اينترنت در سال 2005 از مرز يک ميليارد نفر گذشت و پيش بيني مي‌شود که اين رقم تا سال 2011 به 2ميليارد نفر برسد.

رشد آمار، نشان دهنده آن است كه اينترنت به يک منبع اطلاع رساني فراگرتبديل شده است و هر کس در هر سن و سال، کاربرد خاص خود را از آن دارد.

استفاده از اينترنت با وجود جنبه‌هاي مثبت، مانند کاربردهاي علمي، آموزشي و ارتباطي، پيامدهاي منفي نيز دارد. استفاده کنترل نشده از رايانه و اينترنت که به سلامت جسمي و رواني فرد آسيب مي‌زند، از جمله معضلاتي است که روان‌شناسان درباره آن هشدار مي‌دهند.‏



اعتياد اينترنتي

استفاده از اينترنت در سال‌هاي گذشته، روند رو به رشدي داشته، تا حدي كه اين دنياي مجازي، منابع اطلاعات و حتي سرگرمي‌ها را دگرگون كرده است‌. خبرهاي آنلاين ـ که پيوسته به روز مي‌شوند ـ ايميل‌، چت و صفحات پيام‌نما اين اجازه را به ما مي‌دهند تا با افراد ديگر در‌باره هر موضوعي، به گفت‌وگو بنشينيم. اما پرسشي كه مطرح مي‌شود، اين است: «استفاده نادرست و اعتيادآور از اينترنت چيست‌؟»

اعتياد اينترنتي به گستره وسيعي از مشکلات رفتاري برآمده از استفاده نادرست ازآن اشاره مي‌کند. براساس اين ديدگاه، زماني که ميزان استفاده از اينترنت به کمتر از 19 ساعت در هفته برسد، فرد به شکل طبيعي از اينترنت استفاده مي‌کند و اگر فردي بيش از اين ساعت در هفته از اينترنت استفاده کند، معتاد به شمار مي‌آيد.‏

اما گولدبرگ، روانپزشک برجسته آمريکايي معتقد است: «اعتياد اينترنتي عبارت است از استفاده بيمارگونه و وسواسي از اينترنت، که کناره‌گيري فرد از ديگران، مهمترين شاخص‌ آن است.»‏



نشانه‌هاي اعتياد

نازنين لقماني ـ روان‌شناس ـ در تشريح اعتياد اينترنتي، به تعريف استفاده سالم و ناسالم از اينترنت مي‌پردازد و مي‌گويد: «استفاده هر فرد از اينترنت، بستگي به عوامل بسياري دارد. ممكن است فردي بنا به حرفه خود، نياز به استفاده گسترده‌اي از اينترنت داشته باشد يا به خاطر ارتباط با اقوام و دوستان که فاصله زيادي از هم دارند مجبور باشد، دائما وارد دنياي مجازي اينترنت شود‌. صرف وقت زياد در اينترنت، هميشه مساله‌ساز نيست، اما اگر جستجوي مداوم در اين دنياي مجازي، فرد را از روابط خانوادگي‌، شغل يا ديگر مسائل مهم زندگي دور كند، نا‌خواسته اعتياد به اينترنت به وجود مي‌آيد.» ‏

اين روان‌شناس درباره ويژگي معتادان به اينترنت، مي‌گويد: «اعتياد اينترنتي، نوعي اختلال و بي نظمي وسواسي است. در واقع، زماني مي‌توان گفت که فرد دچار اعتياد به اينترنت است که نشانه‌هايي از خستگي زودرس، تنهايي و افسردگي داشته باشد.»‏

اين روان‌شناس به نتايج يک پژوهش علمي که توسط انجمن روانپزشکي آمريکا انجام شده است، اشاره مي‌کند و مي‌افزايد: «براي تشخيص اينکه فردي به اينترنت معتاد است يا خير، بايد چند مورد از اين نشانه‌ها در او ديده شود.»‏

او درباره اين نشانه‌ها، مي‌گويد: «صرف زمان بيشتر براي دستيابي به رضايت افزونتر از اينترنت، مهمترين ويژگي اين افراد است. در اين شرايط با وجود صرف همان ميزان وقت، ميزان رضايت‌مندي کاربر کمتر است و نياز به زمان بيشتري دارد تا به همان درجه از رضايت قبلي برسد. کناره‌گيري در مدت دو روز در ماه که بعد از کاهش و يا ترک استفاده مداوم از اينترنت حاصل مي‌شود، نشانه ديگري است که بايد به آن توجه شود. اين موضوع موجب بروز اختلالاتي در عملکرد اجتماعي، فردي و آموزشي مي‌شود.»‏

لقماني درباره ويژگي‌هاي شناخته شده ديگر مي‌گويد: «زماني که فردي اعتياد به اينترنت پيدا مي‌کند،حجم قابل توجهي از وقت او صرف استفاده از اينترنت مي‌شود، طوري که ساير فعاليت‌هاي مهم فرد براي استفاده از اينترنت کاهش مي‌يابد و او براي استفاده مفرط از اينترنت، خطر از دست دادن روابط مهم، شغل و فرصت‌هاي آموزشي را مي‌پذيرد.»‏



داستان‌هاي واقعي

نمونه‌هاي اعتياد به رايانه و اينترنت در ساير کشورها، بازتاب گسترده تري در مقايسه با تجربه‌هاي ايراني داشته است، اما نبايد فراموش کرد که در ايران نيز گرايش نوجوانان و جوانان به اينترنت بالاست و بسياري از آنان براي همراه شدن با اين دوست مجازي به گوشه‌اي از اتاق خود پناه مي‌برند.‏

چند سال پيش، مقاله‌اي در مجله «نيويورک تايمز» منتشر شد که در آن داستان‌هاي واقعي درباره افراد معتاد به اينترنت نقل شده بود. به عنوان نمونه‌، شوهر زني ساکن شمال غربي پاسفيک به‌خاطر استفاده مفرط همسرش از رايانه و صرف وقت زياد براي اين کار، تقاضاي طلاق داده بود. وسواس شديد اين زن نسبت به اينترنت موجب شده بود که فراموش کند براي بچه‌هايش غذا بپزد، آنان را به ملاقات دکترشان ببرد يا سوخت کافي براي گرماي خانه تهيه کند. در همين مقاله، داستان پسر17 ساله‌اي از شهر تگزاس نيز نقل شده بود که دچار علائم کناره‌گيري ناشي از استفاده مفرط از اينترنت شده بود. زماني که اين پسر بچه را به مرکز توانبخشي الکلي‌ها و معتادان بردند، بدنش به شدت رعشه داشت و ميز و صندلي اتاق را به اطراف پرت مي‌کرد.‏



راه گريز

حامد حيدري ـ روان‌شناس‌ـ معتقد است: «اعتياد به اينترنت، اختصاص به سن، جنس و طبقه خاصي ندارد. مردان، زنان و کودکان در سراسر دنيا مي‌توانند به ارتباطات اينترنتي، بازي‌هاي اينترنتي و جمع‌آوري اطلاعات از راه اينترنت معتاد شوند.»‏

او مي‌افزايد: «اينترنت مي‌تواند مفري باشد براي کساني که از مشکلات رواني رنج مي‌برند و دچار تشويش، افسردگي و نبود اعتماد به نفس هستند. ارتباط مجازي، شرايطي را براي گريز از واقعيت فراهم مي‌آورد و وسيله‌اي براي ارضاي نيازهاي هيجاني و رواني است.» ‏

او مي‌افزايد: «کسي که در روابط واقعي بين فردي، توفيق چنداني نداشته است، با اين روش مي‌تواند، بدون آنکه چهره خود را برملا کند و نام خود را بگويد، روابط گسترده‌اي را برقرار کند و احساسات خويش را بروز دهد. اين ارتباطات، موجب شکل‌گيري توهم صميميت مي‌شود و وقتي واقعيت خارج، محدوديت‌هاي خود را نشان مي‌دهد، واکنش‌هاي نااميدانه‌اي را در فرد ايجاد مي‌کند.»‏



کاهش ارتباط

کودکان و نوجواناني که به اينترنت دلبستگي بسيار پيدا مي‌کنند، ساعت‌ها بدون وقفه روي خط باقي مي‌مانند و زماني که امکان دسترسي به اينترنت را نداشته باشند، دچار تشويش، لرزش دست و عصبانيت مي‌شوند، استراحت و آرامش را فراموش مي‌کنند و با اينترنت و وسوسه‌هاي آن خيال پردازي مي‌کنند. ‏

حيدري مي‌گويد: «وقتي فردي در خانواده، معتاد به استفاده از اينترنت باشد، نخست فرصت برقراري ارتباط با ساير اعضاي خانواده را از دست مي‌دهد. همين امر موجب شکل گيري يک چرخه معيوب مي‌شود و فرد از نظر عاطفي و رواني از افراد خانواده فاصله مي‌گيرد و به استفاده از اينترنت پناه مي‌برد. کم شدن روابط موجب مي‌شود، فرد مهمترين منبع حمايت اجتماعي خود را از دست بدهد.» ‏

کارشناس ارشد روان‌شناسي باليني، مي‌افزايد: «گسستن يا تضعيف روابط بين زن و شوهر يا والدين و فرزندان، باعث مي‌شود كه آنان به جاي ارتباط باهم، شنيدن حرف‌هاي يکديگر و گوش سپردن به درد دل هم، محو فضاي مجازي اينترنت ‌شوند و سعي کنند تا خلأهاي عاطفي را با حضور موجودي غيرواقعي (اينترنت) پر کنند.» ‏



افراد مستعد

اينترنت، جزو جدايي ناپذير زندگي امروز است. در هر لحظه، ميليون‌ها کاربر در سراسر دنيا وارد دنياي مجازي اينترنت مي‌شوند تا از گستره وسيع اطلاعات، آنچه را جستجو مي‌کنند، به دست آورند. بنابراين، اعتياد به اينترنت در همه کاربران ـ حتي کساني که به فراخور شغل يا تحصيل، مجبور به استفاده طولاني از اين ابزار هستند ـ به وجود نمي‌آيد. پس افرادي که زمينه‌هاي اين وابستگي را دارند، چه کساني هستند و چه ويژگي‌هايي دارند؟

نازنين لقماني در پاسخ به پرسش بالا، مي‌گويد: «اگر فرد زمينه‌ افسردگي داشته باشد يا از اضطراب و ناراحتي‌هاي عصبي رنج ببرد، اينترنت مفري براي دوري از احساساتي نظير دلمردگي و بي‌حوصلگي اوست، اما استفاده بيش از حد از رايانه، موجب انزوا و گوشه‌گيري فرد مي‌شود.» ‏

وي مي‌افزايد: «اعتياد به داروهاي روانگردان‌، وابستگي به اينترنت را در فرد افزايش مي‌دهد. هم چنين ناتواني فرد در برقراري روابط سالم اجتماعي موجب مي‌شود تا به چت‌روم‌، پيام‌ يا بازي‌هاي آنلاين به‌عنوان راهي مطمئن براي ايجاد رابطه جديد، پناه ببرد.» ‏

اين روان‌شناس با اشاره به اينکه جوانان بيشترين جمعيت وابسته به اينترنت را تشکيل مي‌دهند، مي‌گويد: «جوانان به ‌دنبال گروه‌هايي هستند كه در آن احساس صميميت و راحتي بيشتري حس کنند و فضاي مجازي اين شرايط را در اختيار آنان مي‌گذارد‌.»‏

در کنارعوامل اجتماعي و رواني، شرايط جسمي نيز منجر به وابستگي فرد به اينترنت مي‌شود. لقماني در اين باره مي‌گويد: «اگر فرد بنا به دلايلي چون ناتواني يا معلوليت كم تحرك باشد، اينترنت وسيله‌اي است که امکان ارتباط گسترده او را با دنياي بزرگ و البته مجازي اينترنت، فراهم مي‌کند.»‏

او مي‌گويد: «تنهايي، روابط سرد خانوادگي، کنجکاوي و نبود برنامه‌ريزي از عوامل ديگري هستند که وابستگي فرد به اينترنت را درپي دارند.»‏



پيشگيري و درمان ‏

در صورت بروز علايم اعتياد در فرد، منع کامل دسترسي به اينترنت توصيه نمي‌شود. حيدري با بيان اين موضوع مي‌افزايد: «براي رفع وابستگي به اينترنت، ايجاد ساختاري براي کاهش دسترسي و رسيدن به مرز اعتدال لازم است. براي مثال، استفاده روزي شش ساعت از اينترنت، به تدريج بايد به يك ساعت در روز کاهش يابد.» ‏

او مي‌افزايد: «استفاده از وسايلي مثل ساعت زنگ دار براي نشان دادن مدت زمان اتصال و نصب يک آيين‌نامه خانگي در اتاق فرزندان براي اينکه به آن وفادار بماند، مفيد خواهد بود. بهتر است در ازاي کاهش اتصال به شبکه، براي او پاداشي در نظر بگيريد يا در صورت تخطي، مجازاتش کنيد. اگر رايانه فرزندتان در اتاق او يا در محل ديگري قرار دارد، انتقال آن به مکاني مثل آشپزخانه، اتاق غذاخوري يا هر مکاني در منزل که به راحتي بتوان رايانه را مشاهده و كنترل کرد راه حل مناسبي است.»‏

اين روان‌شناس مي‌افزايد: « تهيه فهرستي از فعاليت‌هاي جايگزين، مفيد است. به اين ترتيب كه استفاده از اينترنت را به تدريج با ديگر سرگرمي‌هاي جذاب جايگزين کنيد. استفاده مفرط از اينترنت، پوششي براي مشکلات مختلفي است که فرزندتان با آن روبه روست و در اين حالت نياز به درمان‌هاي خارج از خانه با کمک متخصصان دارد. در اين چنين شرايطي از مشاوران مدرسه يا مراکز درماني کمک بگيريد.» ‏

حيدري معتقد است: «مراکز درمان اعتياد به مواد مخدر و الکل نيز مي‌توانند مورد مشورت قرار گيرند، اما بدون شک تجربيات آنها درباره اعتياد اينترنتي نيست و فقط درباره روش‌هاي مقابله با عادات، اطلاعاتي را در اختيار مي‌گذارند. البته مراکز درمان اين گونه از اعتياد را مي‌توانيد روي اينترنت بيابيد به شرط آنکه خود دچار اعتياد نشويد.» ‏

‏ فريده عباسي

منبع روزنامه اطلاعات پنجشنبه 9اردیبهشت 1389- 14جمادی الاول1431- 29آوریل2010- شماره24737