مهندس زرین احمد زاده - عضو هیئت علمی وزارت

آب يکی از بزرگترين چالش‌های قرن حاضر است که می‌تواند سرمنشاء بسياری از تحولات مثبت و منفی جهان قرار گيرد.

5/97 درصد آب کره زمين در درياها و درياچه‌ها است که آب شور را تشکيل می‌دهد. 5/2 درصد باقيمانده آب شيرينی است که در زمين وجود دارد که از آن 3/0 درصد آب رودخانه‌ها 8/30 درصد آب‌های زيرزمينی و 9/68 درصد يخچال‌ها و پوشش دائمی برف کوهها است.

بنابراين بين توان تأمين آب و شدت تقاضا در جهان خلايی وجود دارد که بحران آفرين است. هنگامي که اين عدم تعادل با مجموعه راهکارهای مديريتی قابل مهار نباشد زبان مفاهمه در بخش آب تبديل به زبان مخاصمه خواهد شد؛ چه در بعد محلی، منطقه‌ای،‌ ملی و چه در بعد جهانی.

بخش عمد‌ه‌ای از عدم تعادل در منابع آب ناشی از چرخه آب‌شناسی و محدوديت طبيعی منابع آب بوده و بخش ديگر تأثيرگذاری اقدامات و فعاليت‌های انسان بر روی منابع آب است که محدوديت ذاتی منابع آب، خشکسالی، افزايش جمعيت، بهره‌برداری بی‌رويه از منابع و ذخاير موجود و در نتيجه افت آبهای زيرزمينی و اثرات تخريبی فعالیت انسان بر محيط زيست جملگي زمينه‌ساز چالش‌های سنگينی در امر بهره‌گيری از منابع آب شيرين است.

آب برای زندگی ضروری و منبع کليدی برای سلامتی انسان است. حدود 2/1 ميليارد انسان در جهان هنوز به آب شرب قابل اطمينان دسترسی ندارند. تأمين آب شرب قابل اطمينان و خدمات بهداشتی براي بيش از يک ميليارد نفر در دهه آينده يکی از بحرانی‌ترين چالش‌هایِِِی است که بشر امروزی با آن روبرو است.

اجلاس جهانی توسعه پايدار در سال 2002 در ژوهانسبورگ، اجرايی نمودن اهداف و برنامه‌های کنفرانس ريو را در دستور کار قرار داد و پنج محور آب، انرژی، سلامت، کشاورزی و تنوع زيستی (WEHAB) را به عنوان عناوين اصلی برگزيد.

نامگذاری سال 2003 ميلادی با نام سال جهانی آب‌های شيرين بيانگر اهميت آب به ويژه آبهای شيرين در حيات بشر و ساير جانداران و استفاده بهينه و پايدار از اين منبع ذيقيمت است.

در سال جاري (2004) نيز روز جهانی محيط زيست به درياها واقيانوسها معطوف و شعار زير مورد تأكيد قرار گرفت:

درجستجوي درياها و اقيانوس‌ها، زنده يا مرده؟

درياها و اقيانوس‌ها اين منابع حياتی امروزه بوسيله کشتی‌ها، فاضلاب‌های صنايع، مواد راديواکتيو و مواد شيميايي و نفتي به شدت آلوده شده اند.

در سه دهه گذشته توجه جهانيان به مسائل زيست محيطی روز به روز بيشتر شد و به امر حفاظت از اقيانوس‌ها و درياها نيز توجه بيشتری مبذول گرديد .اکنون ما با کاهش و نابودی بسياري از گونه‌های جانوری و گياهی که منشاء دريايی دارند روبرو هستيم.

ما در ايران نيز با دارا بودن مرزهای آبی در شمال و جنوب کشور از منابع با ارزشی برخوردار است.

اما درياي خزر در شمال کشور که منبع بسيار غني از ماهي های خاوياری و انواع ديگر ماهی ها بوده امروزه گرفنار آلودگي‌هايی است که منشاء زمينی دارند و گونه با ارزش" تاس ماهی ها" در ليست گونه‌های در معرض انقراض قرار گرفته است. همچنين مرگ و مير بسيار زياد فوک های دريای خزر خطر انقراض اين گونه باارزش را در پِِِی دارد. در مرزهای جنوبی کشورمان خليج فارس و دريای عمان نيز آلودگی‌های مختلف به مرجان ها اين گونه‌های باارزش به شدت آسيب رسانده است.

 

نقش آب در توسعه پايدار و وضعيت آب در ايران

به منظور درک نقش آب در توسعه، بايستی چالش‌های بنيادی پيش رو را به شرح زير در اين خصوص بشناسيم:

 محدوديت ذاتی آب§

محدوديت ذاتی منابع آب از مهمترين چالش‌های بخش آب در کشور است. کشور ما به علت شرايط خاص جغرافيايي و آب و هوايی، سهم ناچيزی از آب شيرين را داراست. در حالي كه حدوداً 71در صد از 130 ميليارد مترمکعب منابع آب تجديدشونده خود را مورد استفاده قرار داده است.

اگر وضعيت آب کشور را با سطوح تعريف شده جهانی بر اساس ميزان مصرف آب در

جد ول زير مقايسه کنيم ، مشاهده می ‌شود که کشور ايران با بحران آب روبرو است.

وضعيت آب بر اساس ميزان مصرف آب

مصرف

وضعيت آب

کمتر از 10 درصد منابع آب قابل دسترس

بحران خفِِِیف  آب

20-10 درصد آب قابل دسترس

بحران متوسط

40-20 درصد منابع آب قابل دسترس

بحران نسبتآ شديد

بيش از 40 درصد منابع آب قابل دسترس

بحران شديد مصرف آب

 عدم توازن بارندگي:§

ميزان نزولات جوی هم از بعد زمانی و هم از نظر کميت و ميزان استفاده در جغرافيای کشورمان به شدت متفاوت است. چنانچه ميزان بارندگی ساليانه بين مناطق کويری تا خطه سرسبز شمال ايران بين 50 تا 1800 ميلی‌متر متغير است. لازم به ذکر اينكه :

- 70 درصد کل منابع آب باکيفيت مناسب در مناطق شمالی و غربی کشور قرار دارد.

- 30 درصد کل منابع آب در نواحی مرکزی، شرق و جنوب‌شرقی قرار دارد.

در حالِِِیکه 75 درصد بارندگی سالِِِیانه کشور در زمان غيرفصل کشاورزی جاری است.

 

 پديده‌های طبيعی§ خشکسالی

محدوديت ذاتی منابع آب، زمينه را براي بروز خشکسالی‌های شدِِِید در بخش هايی از کشور بيشتر کرده است. خشکسالي پديده‌ای غيرطبيعی نيست، اما ابعاد و اثرات تخريبی آن به نسبت شدت و موقعيت جغرافيايی متفاوت است.

کشور ما يک دوره خشکسالی اقليمی دارد که غالباً در دوره‌هاي 10 و 30 ساله اتقاق می‌افتد و جلوگيری از آن در دست ما نيست، اما بايد با پيامدهای خشکسالی مقابله نمود. مقابله با پيامدهای خشکسالی زمانی موفق است که با پيش‌بينی و برنامه‌ريزی دوره‌های خشکسالی و ايجاد ظرفيت‌های لازم ، هم در بعد تأمين و هم در بعد مصرف با روشی پايدار به عبور از دوره خشکسالی نايل آئيم.

 

 کاهش کيفيت منابع آب§

منابع آب در اثر بهره‌برداری و استفاده بي‌رويه همواره در معرض آلودگی و يا کاهش کيفيت بوده است. مصرف روبه ‌رشد در تمامی عرصه‌های مصرف اعم از شرب، صنعت، خدمات و کشاورزي پيامدهای تغيير و کاهش کيفيت را به دنبال دارند. در حال حاضر حدود 29 ميلياردمترمکعب از پساب های کشاورزِِِی ، شهرِِِی و صنعتِِِی کنترل نشده وجود دارد که خطر بالقوه‌اي براي کاهش کيفيت منابع آب است و پيش‌بينی می‌شود اين روند در سال 1400 به حدود 40 ميليارد مترمکعب برسد. تبعات کاهش کيفيت و آلودگی منابع آب باعث شيوع بيماري های مختلف است.

کاهش آلودگی منابع‌ آب با کاهش در سهم آلاينده‌ها امکان‌پذير است. زباله‌ها، فاضلاب‌ها، پساب‌ها، مواد‌شوينده (دترجنت‌ها)، سموم دفع آفات، کودهای شيميايی و ... گونه‌هايِِِی از آلاينده‌های مهم آب هستند.

 

 جمعيت و مصرف§

جمعيت و مصرف هر دو متغيرهايی هستند که همواره در جهت افزايش تغيير می‌يابد و عدم تناسب بين آنها چالش های مربوط به آب را تشديد مي‌کند.

بعنوان مثال طی صد سال اخير جمعيت حدوداً سه برابر شده است و اما تقاضای جهانی آب به بيش از 6 برابر افزايش يافته است. جمعيت کشور ما طی 45 سال اخير از 6 ميليون به 60 ميليون نفر رسيد. اين افزايش جمعيت باعث شده 71 درصد منابع آبی کشور به خدمت گرفته شوند.

پيش‌بينی‌ها نشان می‌دهد که جمعيت کشور در افق سال 1400 به 5/97 ميليون نفر خواهد رسيد و مقدار آب مورد نياز برابر 130 ميليارد متر مکعب خواهد بود که تأمين اين ميزان آب از منابع تجديد پذير آبی کشور امکان‌پذير نيست.

 

 متقاضيان§

بعد از محدوديت ذاتی منابع آب که چالش عظيمی است، مصرف‌کنندگان نيز چالش بزرگتری را به وجود می‌آورند.

کميت و کيفيت مصرف، رقابت در مصرف، عدم تعادل در شيوه‌های استفاده و صدمه‌ای که از اين حيث به منابع آب و نهايتاً محيط زيست وارد می‌آيد، نياز به برنامه‌ريزی و مديريت اصولی در کاهش تبعات و اثرات آن دارد. از جمله مصرف‌کنندگان مهم، بخش کشاورزی است که در سال 1380 نياز آبی خود را به مِِِیزان 46 در صد از آب‌های سطحی و 54 در صد از آب‌های زيرزمينی تأمين كرده است.

بنابراين می بِِِینِِِیم که بخش کشاورزی سهم عظيمی از آب‌های با کيفيت و قابليت بالا را به خود اختصاص داده است.

 

سياست ها و راهبردها

 

�آب� گنجينه‌ مشترک انسان‌هاست که بايد به نسل‌های بعدی سپرده شود. لذا محورهای زير اهميت خاصي را در آينده برنامه‌های آب دارند:

- جلوگيری از تخريب منابع آب و حفظ، احياء و توسعه بهره ‌برداری بهينه از آنها در جهت توسعه پايدار

- بهره ‌برداری بهينه از آب های مرزی و مشترک

- اصلاح قانون توزيع عادلانه آب و تدوين قانون جامع آب کشور (در دست اقدام است)

- اعمال الگوی مصرف آب در بخش های کشاورزی، شرب و صنعت متناسب با شرايط اقليمی

- تهيه برنامه‌ جامع ملي (حفاظت کمی و کيفی منابع آب کشور) به منظور جلوگيری از ورود آب های آلوده به چرخه طبيعي

- تعيين حريم بهداشتی و زيست محيطی براي منابع تأمين‌کننده آب شرب

- تدوين روش‌های مديريت ريسک برای مقابله با خشکسالی و سيل

- تدوين اقتصاد آب از جمله اقتصاد محيط زيست در برنامه‌ريزی‌ها

- ارزيابی اثرات زيست محيطی طرح‌های مهم توسعه منابع آب به منظور کاهش اثرات منفی بر محيط زيست

 

منابع:

1- دکتر رضا مکنون، "نگرش جامع به منابع آب، راهبردی برای برنامه چهارم توسعه کشور" بولتن شماره 11 کميته ملي توسعه پايدار

2- مهندس ستار محمودي "مديريت آب مديريت توسعه"، بولتن شماره 11 کميته ملی توسعه پايدار

3- دکتر رضا اردکانيان "راهبرد توسعه پايدار در امور آب" همايش راهبردهای توسعه پايدار در بخش‌های اجرايي کشور، تابستان 1382 سازمان حفاظت محيط زيست، کميته ملی توسعه پايدار

 

منبع   نشريه سبا - شماره 13 - آذر 1383